03. Uchodźcy mają głos! — o badaniu

Faza 1 — lokalne systemy integracji:
perspektywa ekspercka

Pierwsza faza projektu polegała na zdiagnozowaniu podstawowych problemów, barier i oczekiwań związanych z przyjęciem nowych grup uchodźców w województwie kujawsko-pomorskim. Badanie ukazuje dwie perspektywy wyzwań i problemów związanych z integracją uchodźców: ekspertów oraz osób ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy i posiadających taki status. Badano:

  • Mechanizmy integracji — perspektywa osób ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy w Polsce: wywiady kwestionariuszowe z losowo wybranymi mieszkańcami ośrodka dla cudzoziemców w Grupie (45 osób). Badanie miało na celu określenie oczekiwań, problemów i perspektyw związanych z procesem integracji uchodźców. Pozwoliło to w dalszych etapach działania skonfrontować istotnych aktorów zaangażowanych w pracę z uchodźcami oraz osobami ubiegającymi się o nadanie statusu uchodźcy z rzeczywistymi oczekiwaniami tej grupy osób. Kwestionariusze wywiadów zostały przetłumaczone. Dodatkowo wyniki z części kwestionariuszowej zostały pogłębione 10 wywiadami indywidualnymi z uchodźcami mieszkającymi poza ośrodkiem oraz z osobami starającymi się o taki status, mieszkającymi w ośrodku dla cudzoziemców w Grupie.
  • Mechanizmy integracji — perspektywa ekspercka: w badanie zaangażowano osoby będące przedstawicielami instytucji i organizacji mających doświadczenie w pracy z uchodźcami i cudzoziemcami, bądź osoby, mające zajmować się uchodźcami, gdy ci pojawiają się w gminach. Na tym etapie badania zastosowano technikę indywidualnego wywiadu pogłębionego. Badaniem została objęta grupa 18 osób (urzędników, nauczycieli, działaczy organizacji pozarządowych, lokalnych liderów) głównie z województwa kujawsko-pomorskiego oraz z poziomu instytucji krajowych. Celem badania było poznanie ich doświadczeń, stosunku do pracy z uchodźcami oraz potrzeb związanych z procesem integracji uchodźców w ich pracy i społecznościach lokalnych.
  • Mechanizmy integracji — perspektywa partycypacyjna: w trakcie trwania projektu zrealizowano dwa grupowe wywiady scenariuszowe dotyczące oczekiwanych mechanizmów i perspektyw integracji uchodźców. Wywiady przeprowadzono z dwiema grupami osób ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy (kobiety i mężczyźni).

Wszystkie wyżej wymienione wywiady przeprowadzili przeszkoleni oraz znający odpowiedni język moderatorzy, na co dzień związani z pracą w tym obszarze.

 

Faza 2 — lokalne systemy integracji:
perspektywa społeczności lokalnych

 

Dobór miejscowości

Badania przeprowadzono na terenie trzech miejscowości: Grupa, Podkowa Leśna oraz Słupsk. Wybór nie był przypadkowy — wybrano trzy jakościowo różne sytuacje, ukazujące nastawienie wobec uchodźców.

W Grupie ośrodek dla cudzoziemców istnieje od dłuższego czasu i jest usytuowany wewnątrz miejscowości, założono więc, że będzie to sytuacja, w której mieszkańcy zdążyli już oswoić się z obecnością mieszkańców placówki. Założono, że ośrodek wpisał się w lokalny pejzaż miejscowości.

Ośrodek w Dębaku — Podkowie Leśnej również nie jest ośrodkiem nowym, ponieważ funkcjonuje od 1992 roku. Jest to na tyle długi czas, by ukształtowały się pewne relacje pomiędzy mieszkańcami Podkowy a mieszkańcami placówki, podobnie jak być może miało to miejsce w Grupie. Podkowa Leśna znalazła się jednakże w centrum zainteresowania, gdy Polska podjęła decyzję o przyjęciu uchodźców z Syrii. Ośrodek został wskazany jako potencjalne miejsce ulokowania Syryjczyków. Wydarzenia ostatnich miesięcy oraz debata publiczna nad problemem uchodźczym stwarzają w Podkowie nową sytuację, co sprawia, że możemy mieć tutaj do czynienia z okolicznościami innymi niż w Grupie. Bardzo ważny jest również sposób ulokowania ośrodka — w odróżnieniu od Grupy znajduje się on poza miejscowością.

Słupsk jest przykładem sytuacji „przed” — nie ma tu jeszcze ośrodka, władze dopiero wyraziły chęć uczestniczenia w procesie relokacji. W tym przypadku chodziło o zbadanie nastawienia wobec uchodźców w kontekście, w którym nie ma długotrwałych doświadczeń społecznych z cudzoziemcami i uchodźcami.

Opis badania

W sumie przeprowadzono 200 wywiadów kwestionariuszowych (65 w Grupie, 61 w Podkowie Leśnej oraz 76 w Słupsku). Próbę dobrano metodą ustalonej ścieżki (random route-sampling), polegającej na wybieraniu co n-tego gospodarstwa domowego, zaczynając od centralnego punktu miejscowości. W przypadku nieobecności domowników ankieterzy udawali się do kolejnego domostwa, z którego znowu „przeskakiwali” do n-tego domostwa. Wskaźnik grupy został wyliczony na podstawie algorytmu bazującego na proporcji pomiędzy liczbą mieszkańców a wielkością próby. W naszym badaniu wskaźnik doboru próby wynosił 5, co oznacza, że wybierano co piąte gospodarstwo domowe. Kwestionariusz składał się z trzech części: 1) konstrukcja i dynamika społeczności lokalnej; 2) doświadczenia związane z uchodźcami; 3) ideologia.

Uwagi ogólne dotyczące badań

Podczas realizacji badania zespół natrafił na kłopoty z rekrutacją i zaangażowaniem urzędników. Temat uchodźców został „obciążony” politycznie, co zdecydowanie zmniejszało chęć udziału w projekcie. Pojawiał się także problem negatywnego nastawienia Polaków do uchodźców, co przekładało się na niechęć samorządowców do poruszania problemu, który może wywołać kontrowersję.

Na nieco inny problem natrafił zespół realizujący badania bezpośrednio z osobami ubiegającymi się o nadanie statusu uchodźcy. Okazało się, że stosowanie części technik partycypacyjnych (warsztaty scenariuszowe) stwarzało problemy z aktywnym uczestnictwem w takim spotkaniu osób, które nie są przyzwyczajone do warsztatowych metod pracy. Badacze musieli konfrontować się z problemami językowymi, kontekstualnym rozumieniem pytań, nieufnością i brakiem pewności kogo mogą reprezentować osoby przeprowadzające wywiad. Owe czynniki utrudniały dotarcie do grupy.

Jednocześnie realizujący projekt zwrócili uwagę na terapeutyczne oddziaływanie samego badania na zaangażowanych uchodźców. Traktowali oni ankiety oraz wywiady jako jedną z niewielu możliwości wyartykułowania swoich potrzeb i problemów dotyczących: ośrodków, zachowania urzędników, procesu przyznawania decyzji oraz sytuacji w Polsce.

Czytając wyniki badań ilościowych należy zwrócić uwagę na ograniczenia związane z doborem próby. Opierał się on na algorytmie, co zapewniało losowość, zwiększało jednak rolę empatii w doborze. W praktyce oznaczało to, że w próbie dominują osoby, które chciały udzielać wywiadu. Można zauważyć nadreprezentację respondentów starszych i lepiej wykształconych. Biorąc pod uwagę wyniki, można przyjąć, że powoduje to lekkie zawyżenie wartości pytań. Nakładając na to jeszcze wpływ ankietera i samej rozmowy, trzeba uznać, że realny obraz stosunków między uchodźcami a społecznościami lokalnymi może być nieco bardziej negatywny.